Zabawy w integrację
Jestem niewidoma. W 2004 r. w
Jastrzębiu Zdroju, gdzie mieszkam, odbyło się I Jastrzębskie Dyktando.
Postanowiłam wziąć w nim udział. Pisałam na brajlowskiej maszynie, następnie
przepisałam je na komputerze. Wygrałam.
Dyktando: obawy
Teraz chciałam spróbować sił
w Dyktandzie Ogólnopolskim. Prawie miesiąc wcześniej poinformowałam
organizatorów o tym, że nie widzę. Wiedziałam, że to dla nich dodatkowe wyzwanie,
nie chciałam więc zostawić ich z tym problemem samych. Ponieważ zależało mi na
pisaniu tekstu brajlem, zaproponowałam kilka rozwiązań: przepisanie dyktanda na
moim udźwiękowionym laptopie lub na komputerze organizatorów, podyktowanie go
komuś, odczytanie tekstu i przepisanie na komputerze przez osobę znającą
brajla. Opisałam kwestie techniczne poszczególnych opcji, przedstawiłam ich
plusy i minusy. Tydzień przed imprezą otrzymałam odpowiedź: dyktando będę pisać
na komputerze organizatorów. Niestety, bardzo nam przykro, nie możemy wyrazić
zgody na pisanie brajlem. Każdy z uczestników bowiem tylko raz będzie słyszeć
dyktowany tekst i tylko raz będzie miał możliwość zapisać go. Zapisywanie przez
Panią dyktowanego tekstu najpierw w brajlu, a potem na komputerze może sprawić,
że pozostali uczestnicy złożą protest (wskażą brak równych szans). Nie chcemy
do takiej sytuacji dopuścić.
Trudno było mi zrozumieć
organizatorów. Zaraz po napisaniu tekstu przeze mnie, miał być wydrukowany. Nie
było możliwe przeczytanie tego, co napisałam, bym mogła poprawić ewentualne
literówki. A przecież nie da się dobrze napisać tekstu, w dodatku dyktowanego w
szybkim tempie, nie mając nad nim żadnej kontroli. To tak, jakby osobie
widzącej kazano zrobić korektę tekstu przy wyłączonym monitorze lub zaprosić ją
do uczestnictwa w dyktandzie i zawiązać oczy. Czy rzeczywiście więc moje
dwukrotne pisanie tekstu i pozostawienie w archiwum brajlowskiego oryginału
kogokolwiek by dyskryminowało?
Jurorzy mają obawy, czy
sprosta Pani tempu dyktowania tekstu. Brajlem piszę szybko, więc nie bałam
się, że nie nadążę. Szybko i dziesięcioma palcami piszę także na komputerze.
Jednak, jak już mówiłam, trudno byłoby mi pisać, nie mając nad tekstem
kontroli.
Skontaktowała się ze mną
kolejna osoba, mówiąc: Zawsze chciała pani być traktowana na równi z innymi.
Ma więc pani to, na czym tak bardzo pani zależy.
Czym jest równe
traktowanie? Czy ma polegać na tym, że 4999 uczestników dyktanda widzi tekst, a
ja nie? O równych szansach będziemy mogli mówić wtedy, gdy pozostałym osobom
zawiąże się oczy.
Organizujemy konkurs Mówca
Znakomity. Bierze w nim udział osoba niedowidząca, dla której niczego nie
dostosowujemy.
Mówca Znakomity pracuje
gardłem i głową, nie oczami. Jak można te dwie sprawy porównywać? Co się
stanie, jeśli kiedyś zgłosi się ktoś niesłyszący? Czy będzie to świadczyło o jego
arogancji i braku taktu? Przecież korzystając z pomocy tłumacza języka
migowego, mógłby w tym konkursie normalnie uczestniczyć! Nie byłoby to
zawracaniem komuś głowy, lecz doskonałą promocją konkursu. Gdzie jest więc
granica między nieuzasadnionymi roszczeniami a niezbędnymi adaptacjami?
Jest pani inteligentna.
Powinna więc pani zrozumieć organizatorów.
Rozumiem. Wiem, że to nowa,
stresująca sytuacja. Właśnie dlatego zaproponowałam różne rozwiązania. Czy
jednak także organizatorzy mogliby spróbować zrozumieć mnie?
Są osoby, które brały
udział we wszystkich dyktandach, lecz i tak nigdy nie wygrały.
Nie nastawiam się na
wygraną. Jednak do udziału w dyktandzie solidnie się przygotowywałam. Chciałabym
więc wziąć w nim udział na tych samych prawach, co pozostali uczestnicy.
Skoro sytuacja tak bardzo
panią stresuje, byłoby dla pani lepiej, gdyby się pani wycofała.
Pewnie w tym momencie
rzeczywiście tak byłoby najlepiej. Rozmowa była przykra i miałam ochotę się
wycofać. Było mi jednak szkoda pracy, którą włożyłam w przygotowanie. Czułam,
że jeśli zrezygnuję, będę tej decyzji żałować.
Egzamin: szok
Uparłam się, bo zależy mi na
prawdziwej integracji niepełnosprawnych i pełnosprawnych. To długotrwały, żmudny
proces, wymagający otwartości i dobrej woli obu stron.
W 2005 r. zdawałam egzamin na
tłumacza instytucji Unii Europejskiej. Na stronie European Personel Selection
Office organizatora konkursu napisano, że Unia prowadzi politykę antydyskryminacyjną,
więc do udziału zaprasza się również osoby niepełnosprawne. Okazało się jednak,
że nawet strona internetowa EPSO nie spełnia unijnych standardów dostępności.
Zadzwoniłam do Brukseli, by dopytać, jak mam się zgłosić. Urzędniczka była
zszokowana. Usłyszałam, że oczywiście niepełnosprawni są mile na egzaminach
widziani, ale przecież jeszcze nikt z tej możliwości nie skorzystał. O co więc
w tym wszystkim chodzi? Po co wypisywać szczytne hasła i zaproszenia, mając
nadzieję, że nikt się nie zgłosi? Z Brukselą korespondowałam przez kilka
miesięcy. Zaproponowałam sposób wypełnienia formularza, przefaksowałam
dokumenty, opisałam, jak wyobrażam sobie przebieg egzaminu, zasugerowałam
rozwiązania techniczne, podałam adresy brukselskich organizacji, które mogłyby
przepisać na brajla testy i teksty do tłumaczenia. W końcu zrozumieli.
Egzamin odbył się bez
większych niespodzianek. Na początku nie działał tylko unijny laptop, szef
brukselskich egzaminatorów nie umiał go uruchomić. Potem nie potrafił ustawić
polskich liter, a na koniec zaczął się głośno denerwować, że mój czas skończył
się pięć minut temu, a przecież wszyscy muszą być traktowani w jednakowy
sposób... Próbowałam mu wytłumaczyć, że przecież byłam gotowa do pracy i to nie
moja wina, że pojawiły się problemy z komputerem. Brak reakcji. Przez te
zakłócenia mój czas pisania jeszcze bardziej się wydłużył, tekst napisałam
jednak do końca. Czy było to z mojej strony nadużycie? Kto z nas dwojga
zachował się niestosownie? Czy obrona należnych praw jest czymś nagannym? Czy
domagałam się ulgowego traktowania?
Test: smutek
Wiem, że część
niepełnosprawnych jest roszczeniowa. Gdy na liście dyskusyjnej napisałam, że
niepełnosprawni studenci nie powinni otrzymywać stypendiów ze względu na
niepełnosprawność, lecz ze względu na osiągane wyniki, ostro mnie zaatakowano.
Gdy w swoim kole Polskiego Związku Niewidomych apelowałam, by od Miejskiego
Ośrodka Pomocy Społecznej nie żądać kaloryferów czy lodówek, które nie są
sprzętem rehabilitacyjnym, albo instalowania w domu prywatnym windy, ludzie
zareagowali wrogo.
Integracja jest możliwa
wyłącznie przez dialog. Maria Grzegorzewska, założycielka Państwowego Instytutu
Pedagogiki Specjalnej i prekursorka polskiego kształcenia specjalnego, już
prawie sto lat temu kładła nacisk na konieczność dwustronnej edukacji:
niewidome dziecko uczy się od otaczających je widzących dorosłych, ale także
widzący nauczyciel powinien uczyć się od niewidomego, bo dzięki temu pozna to,
co do tej pory było dla niego niedostępne.
W przystosowanym dla
niewidomych szóstoklasistów teście znalazło się następujące zadanie:
Fotografia przedstawia mężczyznę, który ma nasunięty na oczy kapelusz i
opuszczone kąciki ust. Powiedz, w jakim jest nastroju. Jestem niewidoma od
urodzenia. Sądzę, że gdyby w wieku lat trzynastu zadał mi ktoś takie pytanie,
nie wiedziałabym, jaki nastrój wyrażają opuszczone kąciki ust. Czy mówienie o
konieczności dokonania zmian w testach jest bezzasadnym roszczeniem, czy
znajomością realiów i chęcią wyrównywania szans?
Wracając
do tematu dyktanda: ostatecznie pisałam brajlem, a następnie przepisywałam na
nieudźwiękowionym laptopie organizatorów. Przed rozpoczęciem imprezy podeszła
do mnie jakaś pani, by ustalić szczegóły techniczne. Zapytałam, czy ktoś mógłby
mi przeczytać to, co napisałam, bym mogła poprawić ewentualne literówki.
Usłyszałam, że nie, ponieważ jej literówki też się zdarzają. Próbowałam
wytłumaczyć, że w przeciwieństwie do mnie, ona widzi to, co pisze.
Przypuszczam, że przepisując tekst, popełniłam jakieś błędy. Być może nie
zadziałał gdzieś klawisz shift albo zamiast myślnika nacisnęłam zero. Trudno
było mi się skupić, bo tekst przepisywałam w hali Spodka, w której w tym czasie
odbywał się finał konkursu na najlepszego mówcę. Mimo to cieszę się, że wzięłam
udział w narodowej klasówce. Dziękuję organizatorom, że zrozumieli część moich
argumentów i umożliwili mi start. Za rok spróbuję ponownie. Mam nadzieję, że
tym razem będę mogła skorzystać z udźwiękowionego komputera, który nie
podpowiada pisowni, a jedynie odczytuje litery z ekranu, lub z pomocy osoby
widzącej.
HANNA PASTERNY (ur. 1979)
jest romanistką, zaangażowaną społecznie na rzecz integracji niepełnosprawnych,
jedyną jak dotąd osobą niewidomą zakwalifikowaną do udziału w Letniej Szkole
Liderów Społeczeństwa Obywatelskiego. Pracuje jako asystentka jednego z posłów.
Tygodnik Powszechny, nr 31, 5.08.2007